Table of Contents
Του Γιώργου Δ. Καλλιβρούση
Πρόσφατα δημοσιεύματα, βασισμένα στις απόψεις του ερευνητή Saul Justin Newman, επανέφεραν στη δημόσια συζήτηση το ζήτημα της ικαριώτικης μακροζωίας. Το βασικό επιχείρημα είναι ότι οι καταγραφές ακραίων ηλικιών ενδέχεται να περιέχουν σφάλματα, με αποτέλεσμα να αμφισβητείται η εικόνα της Ικαρίας ως ενός από τους γνωστότερους τόπους μακροζωίας στον κόσμο.
Η συζήτηση αυτή είναι θεμιτή. Η επιστήμη προοδεύει μέσα από τον έλεγχο, την αμφισβήτηση και τη συνεχή επανεξέταση των δεδομένων. Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στην αμφισβήτηση ορισμένων ληξιαρχικών καταγραφών και στην αμφισβήτηση ενός πραγματικού πληθυσμιακού, ιατρικού και κοινωνικού φαινομένου.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται το πρόβλημα πολλών πρόσφατων δημοσιευμάτων.
Το λάθος ερώτημα
Η συζήτηση έχει εγκλωβιστεί σε ένα ερώτημα που δεν είναι το σημαντικότερο.
Ήταν κάποιος Ικαριώτης 102 ετών ή 99; Ήταν 105 ή 101;
Η απάντηση μπορεί να έχει ενδιαφέρον για τον δημογράφο. Δεν αρκεί όμως για να εξηγήσει την πραγματικότητα της Ικαρίας.
Ας υποθέσουμε, χάριν συζήτησης, ότι ένας καταγεγραμμένος εκατοντάχρονος αποδεικνύεται τελικά ότι ήταν 99 ετών. Τι ακριβώς αλλάζει; Παύει να είναι άνθρωπος εξαιρετικά προχωρημένης ηλικίας; Εξαφανίζονται οι υπόλοιποι ηλικιωμένοι του νησιού; Ακυρώνονται οι κλινικές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν επί δεκαετίες; Αναιρούνται οι επιτόπιες παρατηρήσεις των ερευνητών;
Προφανώς όχι.
Η διόρθωση μιας ηλικίας δεν συνεπάγεται την ανατροπή ενός ολόκληρου φαινομένου.
Η Ικαρία δεν έγινε γνωστή λόγω των υπεραιωνόβιων
Η διεθνής φήμη της Ικαρίας δεν βασίστηκε ποτέ αποκλειστικά στην ύπαρξη λίγων υπεραιωνόβιων.
Η επιστημονική κοινότητα στράφηκε προς το νησί επειδή παρατήρησε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: έναν ασυνήθιστα μεγάλο αριθμό ανθρώπων που φθάνουν σε προχωρημένες ηλικίες διατηρώντας υγεία, λειτουργικότητα, αυτονομία και κοινωνική συμμετοχή.
Δεν ήταν κυρίως οι άνθρωποι των 110 ετών που προκάλεσαν το ενδιαφέρον των ερευνητών. Ήταν οι άνθρωποι των 80, των 85, των 90 και των 95 ετών. Οι ηλικιωμένοι που συνέχιζαν να περπατούν καθημερινά, να καλλιεργούν, να φροντίζουν ζώα και μελίσσια, να συμμετέχουν στα πανηγύρια, να συναντώνται στα καφενεία, να έχουν ρόλο μέσα στην οικογένεια και την κοινότητα.
Αυτό είναι το πραγματικό φαινόμενο.
Και αυτό δεν δημιουργείται από μια ληξιαρχική εγγραφή.
Οι ερευνητές δεν μελέτησαν χαρτιά. Μελέτησαν ανθρώπους.
Η γνωστή μελέτη IKARIA της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και οι μεταγενέστερες δημοσιεύσεις που ακολούθησαν δεν στηρίχθηκαν απλώς σε ληξιαρχικά δεδομένα.
Κατά το 2009 εντάχθηκαν στη μελέτη 1.420 κάτοικοι της Ικαρίας ηλικίας 30 ετών και άνω. Από αυτούς, 187 άτομα ήταν άνω των 80 ετών, δηλαδή περίπου το 13% του δείγματος. Στη συγκεκριμένη εργασία καταγράφηκαν κοινωνικοδημογραφικά, κλινικά, ψυχολογικά και τρόπου ζωής δεδομένα με τυποποιημένες μεθόδους.
Οι ερευνητές δεν αρκέστηκαν να ρωτήσουν «πόσων ετών είστε;». Κατέγραψαν φυσική δραστηριότητα, διατροφικές συνήθειες, κάπνισμα, κοινωνική ζωή, μεσημβρινή ανάπαυση, ψυχολογική κατάσταση και άλλα χαρακτηριστικά. Το συμπέρασμα ήταν ότι μεγάλο μέρος των πολύ ηλικιωμένων κατοίκων διατηρούσε καθημερινή δραστηριότητα, κοινωνικότητα, υγιείς διατροφικές συνήθειες και χαμηλά επίπεδα καταθλιπτικής συμπτωματολογίας.
Αυτά δεν είναι απλές ληξιαρχικές καταχωρίσεις. Είναι παρατηρήσεις και μετρήσεις ανθρώπων που ζουν στο νησί.
Αριθμοί που δεν μπορούν να αγνοηθούν
Στη μελέτη των πολύ ηλικιωμένων Ικαριωτών άνω των 80 ετών, σχεδόν 9 στους 10 άνδρες και 7 στις 10 γυναίκες ανέφεραν καθημερινές δραστηριότητες, κυρίως επαγγελματικές ή αγροτικές. Ακόμη και στους άνω των 90 ετών, σχεδόν 6 στους 10 παρέμεναν σωματικά δραστήριοι. Πρόκειται για εύρημα που δύσκολα συμβιβάζεται με την εικόνα μιας μακροζωίας που δήθεν υπάρχει μόνο στα χαρτιά.
Μεταγενέστερη πληθυσμιακή μελέτη σε κατοίκους 90 ετών και άνω, στις περιοχές Ευδήλου και Ραχών, κατέγραψε επίσης εντυπωσιακά στοιχεία. Σε 71 άτομα ηλικίας 90 και άνω, το 77,9% είχε καθημερινές κοινωνικές επαφές, το 81,4% συμμετείχε σε θρησκευτικές εκδηλώσεις, το 62% συμμετείχε σε πανηγύρια, ενώ το 71,8% είχε μέτρια ή υψηλή φυσική δραστηριότητα. Μάλιστα, στους άνδρες το ποσοστό μέτριας ή υψηλής φυσικής δραστηριότητας έφθανε το 85,3%.
Αυτά τα στοιχεία δεν αφορούν ανθρώπους αμφίβολης ύπαρξης. Αφορούν ανθρώπους που εντοπίστηκαν, ερωτήθηκαν και μελετήθηκαν επιτόπου.
Μια παλιά αδυναμία παρουσιάζεται ως νέα αποκάλυψη
Η πιθανότητα λανθασμένων καταγραφών γεννήσεων ή θανάτων δεν αποτελεί νέα ανακάλυψη.
Οι δημογράφοι γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες ότι σε πολλές αγροτικές κοινωνίες του κόσμου υπήρξαν καθυστερημένες δηλώσεις γεννήσεων, ατελή ληξιαρχικά μητρώα, λανθασμένες ημερομηνίες, μη δηλωμένοι θάνατοι και προβλήματα ασφαλιστικών καταγραφών.
Το φαινόμενο δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Δεν είναι αποκλειστικά ικαριώτικο. Δεν είναι καν σπάνιο.
Αποτελεί γνωστό περιορισμό της ιστορικής δημογραφίας. Από μόνο του όμως δεν αποδεικνύει ότι η μακροζωία αποτελεί μύθο. Αποδεικνύει μόνο ότι οι ακραίες ηλικίες πρέπει να εξετάζονται με προσοχή.
Η μακροζωία είναι μόνο η μισή αλήθεια
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη σημαντικότερο.
Η Ικαρία δεν έγινε γνωστή μόνο για τη μακροζωία. Έγινε γνωστή για αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε καλοζωία.
Η σύγχρονη ιατρική δεν ενδιαφέρεται μόνο για το πόσα χρόνια ζει κάποιος. Ενδιαφέρεται για το πόσα από αυτά τα χρόνια είναι χρόνια υγείας, αυτονομίας, αξιοπρέπειας και συμμετοχής.
Η Ικαρία προσέλκυσε το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας επειδή πολλοί κάτοικοί της δεν ζουν απλώς περισσότερο. Ζουν διαφορετικά. Διατηρούν κοινωνικές σχέσεις. Παραμένουν ενεργοί. Συνεχίζουν να προσφέρουν. Συνεχίζουν να συμμετέχουν.
Μελέτη για την υγιή γήρανση και την πολυνοσηρότητα στην Ικαρία κατέληξε ότι οι Ικαριώτες εμφανίζουν ικανοποιητικό επίπεδο υγιούς γήρανσης, ακόμη και όταν συνυπάρχουν χρόνιες παθήσεις. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι οι μεγαλύτεροι Ικαριώτες παραμένουν πόρος για τις οικογένειες, τις κοινότητες και την τοπική οικονομία μέχρι πολύ προχωρημένη ηλικία.
Αυτό ακριβώς είναι η καλοζωία.
Οι άνθρωποι προηγούνται των στατιστικών
Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση που συχνά διαφεύγει από τις αμιγώς δημογραφικές προσεγγίσεις.
Οι αριθμοί είναι απαραίτητοι στην επιστήμη. Δεν είναι όμως ολόκληρη η πραγματικότητα.
Πίσω από κάθε στατιστικό πίνακα βρίσκονται πραγματικοί άνθρωποι.
Όσοι γνώρισαν την Ικαρία, έζησαν στον τόπο ή μελέτησαν τους κατοίκους της από κοντά γνωρίζουν ότι το ενδιαφέρον των ερευνητών δεν γεννήθηκε από κάποια ληξιαρχική καταγραφή. Γεννήθηκε από μια καθημερινή εμπειρία: από τη διαπίστωση ότι στο νησί υπήρχε μεγάλος αριθμός ηλικιωμένων ανθρώπων που παρέμεναν δραστήριοι, κοινωνικοί, δημιουργικοί και λειτουργικά ανεξάρτητοι.
Η πραγματικότητα αυτή προηγήθηκε των στατιστικών.
Οι στατιστικές ήρθαν αργότερα για να την περιγράψουν.
Και ακόμη κι αν ορισμένοι αριθμοί χρειάζονται διόρθωση, η πραγματικότητα που τους γέννησε εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί.
Τι πράγματι αμφισβητείται και τι όχι
Η κριτική του Newman αφορά κυρίως την αξιοπιστία των δεδομένων ακραίας μακροζωίας: δηλαδή τις ηλικίες 100, 105 ή 110 ετών και άνω, ιδίως όταν αυτές προέρχονται από παλαιά ή ελλιπή μητρώα.
Αυτό είναι ένα θεμιτό επιστημονικό ερώτημα.
Δεν είναι όμως το ίδιο με το να ισχυρίζεται κανείς ότι η Ικαρία δεν παρουσιάζει αυξημένη επιβίωση, καλύτερους δείκτες υγιούς γήρανσης ή ιδιαίτερη ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων της.
Για να υποστηριχθεί κάτι τέτοιο, θα έπρεπε να απαντηθούν τα ευρήματα των επιτόπιων μελετών. Θα έπρεπε να εξηγηθεί γιατί οι ερευνητές κατέγραψαν τόσο υψηλή κοινωνική συμμετοχή, τόσο σημαντική φυσική δραστηριότητα, τόσο χαμηλή κατάθλιψη και τόσο αξιοσημείωτη λειτουργικότητα σε ανθρώπους πολύ προχωρημένης ηλικίας.
Αυτό δεν γίνεται με την απλή επίκληση ληξιαρχικών λαθών.
Επίλογος
Η επιστήμη οφείλει να ελέγχει τα δεδομένα της. Οφείλει να διορθώνει τα λάθη της. Οφείλει να επανεξετάζει τις βεβαιότητές της.
Η συζήτηση για την ακρίβεια των ακραίων ηλικιών είναι επομένως απολύτως θεμιτή.
Δεν αρκεί όμως για να ανατρέψει όσα έχουν καταγραφεί επί δεκαετίες από γιατρούς, επιδημιολόγους, γεροντολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες.
Η Ικαρία δεν χρειάζεται μύθους για να είναι ξεχωριστή.
Δεν χρειάζεται υπερβολές.
Δεν χρειάζεται αθάνατους ανθρώπους.
Αρκεί αυτό που πραγματικά είναι: ένας τόπος όπου πολλοί άνθρωποι φθάνουν σε προχωρημένη ηλικία διατηρώντας κάτι που στις σύγχρονες κοινωνίες γίνεται ολοένα πιο σπάνιο — υγεία, αυτονομία, συμμετοχή και χαρά της ζωής.
Και όσο αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει, η ουσιαστική συζήτηση δεν είναι αν κάποιος Ικαριώτης ήταν 99 ή 102 ετών.
Η ουσιαστική συζήτηση είναι γιατί τόσοι πολλοί Ικαριώτες φθάνουν στα 90 και πλέον χρόνια εξακολουθώντας να ζουν μια ζωή που πολλοί άλλοι θα ζήλευαν.
Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα.
Και αυτό παραμένει ανοιχτό.
Βιβλιογραφία
Stefanadis, C. I. (2011). Unveiling the Secrets of Longevity: The Ikaria Study. Hellenic Journal of Cardiology, 52, 479–480.
Panagiotakos, D. B., Chrysohoou, C., Siasos, G., Zisimos, K., Skoumas, J., Pitsavos, C., & Stefanadis, C. (2011). Sociodemographic and Lifestyle Statistics of Oldest Old People (>80 Years) Living in Ikaria Island: The Ikaria Study. Cardiology Research and Practice, 2011, 679187.
Chrysohoou, C., Pitsavos, C., Lazaros, G., Skoumas, J., Tousoulis, D., & Stefanadis, C. (2016). Determinants of All-Cause Mortality and Incidence of Cardiovascular Disease (2009 to 2013) in Older Adults: The Ikaria Study of the Blue Zones. Angiology, 67(6), 541–548.
Legrand, R., Manckoundia, P., Nuemi, G., & Poulain, M. (2019). Assessment of the Health Status of the Oldest Olds Living on the Greek Island of Ikaria: A Population-Based Study in a Blue Zone. Experimental Gerontology, 124.
Legrand, R., Manckoundia, P., Nuemi, G., Poulain, M. et al. (2021). Description of Lifestyle, Including Social Life, Diet and Physical Activity, of People ≥90 Years Living in Ikaria, a Longevity Blue Zone. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(12), 6602.
Foscolou, A., Tyrovolas, S., Soulis, G., et al. (2021). The Association of Healthy Aging with Multimorbidity: IKARIA Study. Nutrients, 13(4), 1386.
Buettner, D. (2008). The Blue Zones: Lessons for Living Longer from the People Who’ve Lived the Longest. National Geographic.
Newman, S. J. (2024). The Data on Extreme Human Ageing Are Rotten from the Inside Out. UCL.
Καλλιβρούσης, Γ. Δ. Το Θεραπευτήριο του Αιγαίου. 7η έκδοση. Ιστορική, ιατρική και κοινωνική προσέγγιση της Ικαρίας, με ιδιαίτερη αναφορά στη μακροζωία, την υγιή γήρανση και την καλοζωία των κατοίκων της.
Ικαρία, μακροζωία και η αμφισβήτηση του Saul Justin Newman
Η Ικαρία έχει αποκτήσει εδώ και χρόνια παγκόσμια φήμη ως ένας από τους τόπους όπου οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και καλύτερα. Η ένταξή της στις λεγόμενες «Blue Zones» την κατέστησε αντικείμενο διεθνούς επιστημονικού και δημοσιογραφικού ενδιαφέροντος. Πρόσφατα, όμως, η συζήτηση αναζωπυρώθηκε έπειτα από δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου, μεταξύ των οποίων και άρθρο του Πρώτου Θέματος, που παρουσίασαν τις απόψεις του Αυστραλού βιοστατιστικού και δημογράφου Saul Justin Newman.
Σύμφωνα με την παρουσίαση του θέματος, ο Newman αμφισβητεί την αξιοπιστία των στοιχείων πάνω στα οποία στηρίχθηκε η φήμη περιοχών όπως η Ικαρία, η Σαρδηνία και η Οκινάουα ως περιοχών εξαιρετικής μακροζωίας. Η θέση αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς πολλοί εξέλαβαν τα συμπεράσματά του ως οριστική διάψευση της ικαριακής μακροζωίας.
Ωστόσο, μια προσεκτικότερη ανάγνωση των εργασιών του δείχνει ότι το αντικείμενο της έρευνάς του είναι διαφορετικό.
Ο Newman δεν εξετάζει πρωτίστως αν οι κάτοικοι της Ικαρίας ζουν περισσότερο ή λιγότερο από άλλους πληθυσμούς. Εξετάζει την αξιοπιστία των δημογραφικών δεδομένων. Μελετά τη διαδικασία καταγραφής ηλικιών, τη δυνατότητα ύπαρξης λαθών στα ληξιαρχικά στοιχεία, τις αδυναμίες παλαιότερων μητρώων και τη στατιστική πιθανότητα ορισμένες ακραίες ηλικίες να μην ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Πρόκειται για ένα θεμιτό και επιστημονικά αναγκαίο ερώτημα. Η δημογραφία οφείλει να ελέγχει τα δεδομένα της με την αυστηρότερη δυνατή μεθοδολογία.
Το γεγονός όμως ότι κάποιος ελέγχει την αξιοπιστία των στοιχείων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι καταρρίπτει το σύνολο των παρατηρήσεων που έχουν γίνει επί δεκαετίες για την υγεία και τη μακροζωία των Ικαριωτών.
Στο βιβλίο μου Το Θεραπευτήριο του Αιγαίου είχα ασχοληθεί εκτενώς με τους παράγοντες που έχουν συνδεθεί με την ιδιαίτερη υγεία των κατοίκων της Ικαρίας. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται το φυσικό περιβάλλον, η παραδοσιακή διατροφή, η καθημερινή σωματική δραστηριότητα, οι ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί, η διατήρηση νοήματος και ενεργού ρόλου των ηλικιωμένων μέσα στην κοινότητα, καθώς και οι ιδιαίτερες συνθήκες ζωής που χαρακτήρισαν το νησί επί πολλές γενιές.
Οι παράγοντες αυτοί δεν αποδεικνύουν από μόνοι τους την ύπαρξη εξαιρετικά μεγάλου αριθμού υπεραιωνόβιων. Αποτελούν όμως εύλογες εξηγήσεις για την παρατηρούμενη καλή υγεία και τη μειωμένη θνησιμότητα που έχουν καταγραφεί σε διάφορες μελέτες.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το σημείο όπου συχνά δημιουργείται σύγχυση στη δημόσια συζήτηση.
Άλλο πράγμα είναι η ακρίβεια των ληξιαρχικών καταγραφών.
Άλλο πράγμα είναι η ύπαρξη ευνοϊκών συνθηκών υγείας.
Άλλο πράγμα είναι η στατιστική ανάλυση.
Και άλλο η κλινική και κοινωνική πραγματικότητα.
Ο Newman εστιάζει στο πρώτο από αυτά τα ζητήματα. Οι ερευνητές της Ικαρίας ασχολήθηκαν κυρίως με τα υπόλοιπα.
Κατά συνέπεια, οι δύο πλευρές δεν απαντούν πάντοτε στο ίδιο ερώτημα.
Η αμφισβήτηση ορισμένων ηλικιακών καταγραφών δεν αρκεί για να ακυρώσει όσα γνωρίζουμε για τον τρόπο ζωής των Ικαριωτών. Αντίστοιχα, η ύπαρξη ευνοϊκών παραγόντων υγείας δεν αποτελεί απόδειξη ότι κάθε καταγεγραμμένη ηλικία είναι απολύτως ακριβής.
Η επιστημονική αλήθεια βρίσκεται πιθανότατα κάπου ανάμεσα στις δύο αυτές διαπιστώσεις.
Γι’ αυτό και η ουσιαστική συμβολή της συζήτησης που άνοιξε ο Saul Justin Newman δεν είναι ότι «γκρέμισε» ή «δικαίωσε» την Ικαρία. Είναι ότι μας υπενθύμισε την ανάγκη να εξετάζουμε με κριτικό πνεύμα τόσο τα δεδομένα όσο και τις ερμηνείες τους.
Η Ικαρία εξακολουθεί να αποτελεί ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πεδίο μελέτης για την υγεία, τη γήρανση και τη μακροζωία. Η συζήτηση όμως που προκάλεσε ο Newman δείχνει ότι ακόμη και τα πιο γνωστά επιστημονικά αφηγήματα πρέπει να παραμένουν ανοιχτά στον έλεγχο και την επανεξέταση. Αυτή άλλωστε είναι η ουσία της επιστήμης.
Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης
Ο γράφων έχει ασχοληθεί με το θέμα της υγείας και της μακροζωίας στην Ικαρία στο βιβλίο «Το Θεραπευτήριο του Αιγαίου» και θεωρεί ότι η συζήτηση που άνοιξε ο Saul Justin Newman είναι χρήσιμη, αρκεί να μην συγχέονται τα ερωτήματα της δημογραφίας με εκείνα της ιατρικής, της επιδημιολογίας και της κοινωνιολογίας.
