του Κοσμά Κέφαλου
«Η υπόθεση του θεού», το τελευταίο ιστορικό και επιστημονικό βιβλίο του διακεκριμένου οδοντίατρου Γιάννη Λομβαρδά, παρουσιάζει το θρησκευτικό φαινόμενο από την «προθρησκευτική» εποχή μέχρι την εμφάνιση των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών. Ακολουθεί βήμα-βήμα τις ανακαλύψεις και εφευρέσεις του ανθρώπου, την απόκτηση της στοιχειώδους επιστημονικής λογικής και παράλληλα τις μαγικές δυνάμεις που έπλαθε με τη φαντασία του και αργότερα την πίστη σε θρησκείες. Με επιχειρηματολογία, χωρίς αφορισμούς, προσεγγίζει την «υπόθεση του θεού», τη γέννηση και την εξέλιξη των θρησκειών, καθώς και τον επιστημονικό αντίλογο.
Οι πρώτες, αλλά όχι μοναδικές, αντιφάσεις
Ο άνθρωπος κατά τα πρώτα 500 χιλιάδες χρόνια της ύπαρξής του ήταν ένα φοβισμένο και αδύναμο πλάσμα. Δεν είχε τα νύχια και τα δόντια της τίγρης, δεν διέθετε τη γρηγοράδα του ελαφιού για να ξεφεύγει από του διώκτες του, η φύση δεν τον είχε προικίσει με τα φτερά και την όραση του αετού ώστε να εντοπίζει θηράματα, ούτε με τη γούνα της αρκούδας και το τρίχωμα του προβάτου για να αντέχει στο κρύο.
Η φύση, ωστόσο τον προίκισε με μεγάλο εγκέφαλο, σε σχέση με το σώμα του, κάτι που του επέτρεψε να αξιοποιήσει αντικείμενα, όπως ξύλα, πέτρες και κόκκαλα και να τα χρησιμοποιεί σαν εργαλεία. Ανακάλυψε τη φωτιά, κατασκεύασε τόξα και εξελίχθηκε από απλό τροφοσυλλέκτη σε αποτελεσματικό κυνηγό. Όλα αυτά όχι σε μια μέρα, αλλά σε μεγάλο βάθος χρόνου μέσω δοκιμών, πειραματισμών, απορρίψεων και επιβεβαιώσεων.
Όπως γράφει ο Λομβαρδάς, «ο προϊστορικός μας πρόγονος είχε αποκτήσει τη στοιχειώδη επιστημονική λογική, της δοκιμής». Παράλληλα υπήρχαν φυσικά φαινόμενα που δεν τα κατανοούσε: η αστραπή, ο κεραυνός, η πυρκαγιά, η μπόρα, η πλημμύρα, ο σεισμός. Όλα τούτα, και άλλα, τα απέδιδε σε μαγικές δυνάμεις τις οποίες έπλαθε με τη φαντασία του και οι οποίες μπορούσαν να τον συντρέξουν και να τον βοηθούσαν στην επιβίωσή του.
Πολύ αργότερα ανακάλυψε τη δυνατότητα της γης να μετατρέπει τους καρπούς σε φυτά. Παράλληλα με την καλλιέργεια, μια πρώτη μορφή γεωργίας, καθώς και την εξημέρωση ζώων, με πρώτα το πρόβατο και το κατσίκι, επιδόθηκε στις ιεροτελεστίες. Για να ελέγχουν τους ανέμους και τη βροχή, για να καταστεί εύφορο το έδαφος, για να πιάνονται ευκολότερα τα θηράματα προχωρούσαν σε αιματηρές θυσίες, ακόμη και ανθρωποθυσίες.
Θα ακολουθήσει η χρήση αρότρου, η επαναστατική ανακάλυψη του τροχού, η αγγειοπλαστική, η μεταλλουργία, ενώ παράλληλα διαμορφώνονται οι έννοιες της θεότητας και της θρησκείας. Χτίζονται ναοί για τον ζωοδότη ήλιο και άλλες θεότητες. Επινοείται η γραφή και το ηλιακό ημερολόγιο, πάντα υπό τη σκέπη υπέρτατων δυνάμεων που διψούσαν για ανθρώπινο αίμα.
Θεοκρατία, δουλεία, πολυθεΐα, Χριστιανισμός
Χτίζονται παλάτια-οίκοι του θεού με τον αρχιερέα-βασιλιά να ενσαρκώνει στο πρόσωπό του την ίδια την ιδέα του θεού. Δημιουργείται το θεοκρατικό κράτος, «ανηλεές και θρασύ» κατά τον Αισχύλο, το οποίο έθεσε τον εαυτό του πάνω από την κοινωνία που το γέννησε. Μια κοινωνία που συγκροτούμενη από ελεύθερους πολίτες, αλλά και αιχμαλώτους και δούλους. Στη Βαβυλωνιακή Αυτοκρατορία της Μεσοποταμίας καθαγιάζεται το δουλοκτητικό καθεστώς και οι νόμοι του βασιλιά Χαμουραμπί θα αποτελέσουν πρότυπο για το Ρωμαϊκό Δίκαιο και τον Ιουστινιάνειο Κώδικα.
Ο συγγραφέας κάνει εκτενείς αναφορές στην πολυθεΐα της Μεσοποταμίας, στους θεούς της Αιγύπτου, στη θρησκεία των Περσών, της Ινδίας, της Κίνας, στον Ιουδαϊκό μονοθεϊσμό και, βέβαια, στη θρησκεία στην Αρχαία Ελλάδα. Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνει στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία (ο Ελληνικός ορθολογισμός, οι σοφιστές, το φιλοσοφικό κίνημα του επικουρισμού).
Στην πρώτη κιόλας σελίδα της ιστορικής-φιλοσοφικής πραγματείας διαβάζουμε ότι «ο άνθρωπος έφτιαξε τον θεό κατ’ εικόνα και ομοίωση», κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τη Θεογονία του Ησίοδου. Εκεί η Γαία και ο Ουρανός αναδύονται μέσα από το Χάος, ενώ στην πάλη για εξουσία ο Ουρανός ευνουχίζεται από τον γιο του, τον Κρόνο, και ο τελευταίος εκθρονίζεται από τον δικό του γιο, τον Δία.
Σε αντίθεση με σύγχρονες μονοθεϊστικές θρησκείες, τονίζεται, οι θεοί των Ελλήνων δεν ήταν πανταχού παρόντες, παντογνώστες και παντοδύναμοι. Δεν ήταν κακεντρεχείς ούτε εκδικητικοί. Δεν υπήρχαν θρησκευτικές αυθεντίες, ούτε θρησκευτικές έδρες ή αρχές. Οι Έλληνες υπάκουαν σε άγραφους νόμους, η παραβίαση των οποίων θεωρείτο ύβρις (λέξη που δεν υπάρχει σε άλλες γλώσσες), πράξη αναίδειας και αλαζονείας που προκαλούσε τη νέμεση, τη αγανάκτηση των θεών, τη θεία τιμωρία.
Μεγάλο μέρος του βιβλίου καλύπτει η εμφάνιση του Χριστιανισμού. Ενδεικτικοί είναι τίτλοι κεφαλαίων όπως «Ο μύθος του νέου θεού στη μέγγενη του ορθολογισμού και της κριτικής», «Τα τεκμήρια της ιστορίας», «Οι διώξεις των Χριστιανών», αλλά και, μετά την εδραίωση του Χριστιανισμού, «ο βίαιος εκχριστιανισμός». Αναφέρεται επίσης στο Σχίσμα, τις σταυροφορίες, την Ιερά Εξέταση, τους διωγμούς κατά της γνώσης και στη συμμετοχή της καθολικής Εκκλησίας στα εγκλήματα που διέπραξαν οι «φωτισμένες» δεσποτείες της Ευρώπης εναντίον των λαών της Λατινικής Αμερικής.
Η επιστήμη ακυρώνει την υπόθεση του θεού
Συμπερασματικά ο συγγραφέας λέει ότι η επιστήμη ακυρώνει την υπόθεση του θεού. Παραθέτει την επιχειρηματολογία των υποστηρικτών της ύπαρξης θεού, καθώς και τη διάψευση αυτών των επιχειρημάτων από επιστήμονες και φιλοσόφους.
Χαρακτηρίζοντας την πίστη ως την κατώτερη μορφή διανοητικών λειτουργιών, αναφέρεται σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1998 στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ, κατά την οποία διαπιστώθηκε ότι μόνο το 7% από το εκλεκτότερο κομμάτι των επιστημόνων της Αμερικής δηλώνει πως πιστεύει σε ένα προσωπικό του θεό. Αντιθέτως το σύνολο των 535 αντιπροσώπων της Βουλής και της Γερουσίας δηλώνει θρησκευόμενο. Δεδομένου ότι οι βουλευτές και οι γερουσιαστές των ΗΠΑ πρέπει να είναι άτομα υψηλού μορφωτικού επιπέδου, εξάγεται ότι αποκρύπτουν τη αθεΐα τους προκειμένου να εκλεγούν. Αν κατά την εποχή των διώξεων πολλοί απέκρυπταν την πίστη τους στον θεό, τώρα οι εκλεγόμενοι αποκρύπτουν την αθεΐα τους!
Ο Λομβαρδάς δεν έκρυψε ποτέ τις αριστερές πολιτικές του πεποιθήσεις ούτε τη στάση του απέναντι στις θρησκείες. Στο τελευταίο του κείμενο, λίγο πριν από τον θάνατό του το 2024, γράφει: «Οι φωνές της λογικής, όπως του Επίκουρου, αυξάνουν στο διάβα των αιώνων και παρά τα πολλά φαινόμενα οπισθοδρόμησης και θρησκευτικής μισαλλοδοξίας και φανατισμού που βλέπουμε γύρω μας, η ανθρωπότητα συνολικά πορεύεται στον δρόμο της επιστημονικής άνοιξης και όλες αυτές οι ασκήμιες θα αποτελέσουν δυσάρεστες αναμνήσεις για τις μελλοντικές γενιές τις ελευθερωμένες από μεταφυσικά δεσμά».
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Γιάννης Λομβαρδάς γεννήθηκε το 1935 στην Ικαρία, όπου και έζησε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια. Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο Ικαρίας, σπούδασε Οδοντιατρική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, την οποία και άσκησε στην Αθήνα για 57 χρόνια. Παντρεύτηκε την Καίτη Φραγκάκου και απέκτησε τρία παιδιά.
Με την επιστημονική του δραστηριότητα, την οποία ανέπτυξε με δημοσιεύσεις, σεμινάρια, ανακοινώσεις και εισηγήσεις σε επιστημονικά συνέδρια, κυρίως κάτω από τη σκέπη της Στοματολογικής Εταιρείας της Ελλάδας, ως μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου και Αντιπρόεδρός της επί σειρά ετών, εκπλήρωσε το χρέος του για την εξέλιξη της οδοντιατρικής στη χώρα του. Συνέγραψε αρκετά επιστημονικά οδοντιατρικά βιβλία, ενώ τιμήθηκε από το Γναθοχειρουργικό Τμήμα του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου (2005) και από τη Στοματολογική Εταιρεία της Ελλάδας (2007), η οποία τον ανακήρυξε επίτιμο πρόεδρό της.
Διατηρώντας μνήμες από τη δικτατορία του Μεταξά και έχοντας βιώσει τη φρίκη του Β΄ Παγκόσμιου Πόλεμου, τη γερμανική και ιταλική κατοχή, την Εθνική Αντίσταση και τον εμφύλιο, αλλά και τις διώξεις και την εξορία του οδοντίατρου πατέρα του κατά τα πέτρινα εμφυλιακά και μετεμφυλιακά χρόνια, εμποτίσθηκε βαθιά από τις ανθρωπιστικές φιλοσοφικές και πολιτικές ιδέες της εποχής του για έναν πιο δίκαιο κόσμο.
Ταγμένος πάντα με το μέρος των αδύναμων και των αδικημένων, δε θα μπορούσε να μη σταθεί απέναντι στη διαχρονική «ύβριν» της κοινωνίας, την τεράστια και συνεχώς αυξανόμενη οικονομική και κοινωνική ανισότητα που μαστίζει και σήμερα την ανθρωπότητα.
Καρπός αυτής της κουλτούρας και διαδρομής υπήρξε η έκδοση ενός άλλου σημαντικού ιστορικο-κοινωνιολογικού έργου του, «Η ύβρις της ανισότητας» (Ιανουάριος 2020, εκδόσεις ΕΝΤΟΣ), με θέμα την αναζήτηση των βαθύτερων ιστορικών αιτίων για την ακόμα σοβούσα οικονομική και κοινωνική ανισότητα, αλλά και τους διαχρονικούς λαϊκούς αγώνες για έναν πιο δίκαιο κόσμο. Πέθανε το 2024, αφήνοντας πίσω του ένα πλούσιο έργο.
Πληροφορίες: Εκδόσεις Εντός, 210 7648900, [email protected].
*Ο Κοσμάς Κέφαλος είναι αρθρογράφος και συγγραφέας.
Πηγή: timesnews.gr
